Czynnościowe zaburzenia jelit: objawy, przyczyny i jak sobie radzić

Czynnościowe zaburzenia jelit to problem, który dotyka wielu z nas, objawiając się uciążliwymi dolegliwościami, takimi jak ból brzucha, wzdęcia czy zmiany w rytmie wypróżnień, mimo braku widocznych zmian organicznych. Zrozumienie tych zaburzeń jest pierwszym krokiem do odzyskania komfortu i poprawy jakości życia. Ten artykuł pomoże Ci lepiej poznać objawy, przyczyny i skuteczne metody radzenia sobie z tym wyzwaniem.

Czynnościowe zaburzenia jelit (FGID) to szeroka grupa przewlekłych schorzeń przewodu pokarmowego, które manifestują się nawracającymi objawami, ale co kluczowe bez widocznych zmian strukturalnych czy biochemicznych w standardowych badaniach. W Polsce problem ten jest znaczący; szacuje się, że na zespół jelita drażliwego (IBS), będący najczęstszym schorzeniem z tej grupy, cierpi od 11 do 13% populacji, co oznacza ponad 3,6 miliona osób zmagających się z tymi dolegliwościami.

Kluczowa różnica między zaburzeniami czynnościowymi a chorobami organicznymi polega na tym, że w przypadku FGID jelita „źle działają”, ale nie są „chore” w sensie uszkodzenia tkanki. Objawy są jak najbardziej realne i mogą być bardzo uciążliwe, jednak badania nie wykazują zmian w strukturze jelit. W chorobach organicznych natomiast obserwujemy widoczne zmiany, takie jak stany zapalne, owrzodzenia czy guzy.

Ból brzucha to jeden z najczęstszych i najbardziej dokuczliwych objawów w przebiegu czynnościowych zaburzeń jelit. Zazwyczaj ma charakter skurczowy i często przynosi ulgę po wypróżnieniu. Jego nawracający charakter i ścisły związek ze zmianami w rytmie wypróżnień to ważne wskazówki diagnostyczne.

to kolejne powszechne dolegliwości. Mogą one objawiać się jako subiektywne, nieprzyjemne uczucie pełności w jamie brzusznej lub jako widoczne powiększenie obwodu brzucha. Dla wielu pacjentów staje się to przewlekłym i bardzo uciążliwym problemem, wpływającym na codzienne funkcjonowanie.

Zaburzenia rytmu wypróżnień to kolejny istotny sygnał. Mogą one przybierać postać:

• Biegunek: definiowanych jako ponad 3 wypróżnienia dziennie, o luźnej lub wodnistej konsystencji.
• Zaparć: charakteryzujących się mniej niż 3 wypróżnieniami tygodniowo, z oddawaniem twardego stolca.

Ważne jest również zwrócenie uwagi na zmianę konsystencji stolca, którą można ocenić za pomocą narzędzia takiego jak Bristolskiej Skali Uformowania Stolca.

Mniej oczywiste, ale równie istotne objawy, które mogą wskazywać na czynnościowe zaburzenia jelit, to uczucie niepełnego wypróżnienia oraz obecność śluzu w stolcu. Choć nie zawsze są one powodem do natychmiastowego niepokoju, w połączeniu z innymi symptomami zasługują na uwagę lekarza.

Główne typy zaburzeń czynnościowych jelit

Zespół Jelita Drażliwego (IBS) jest najczęściej diagnozowanym zaburzeniem czynnościowym jelit. Aby postawić diagnozę, pacjent musi doświadczać nawracającego bólu brzucha (co najmniej raz w tygodniu przez ostatnie 3 miesiące), który jest ściśle powiązany ze zmianą częstotliwości wypróżnień lub konsystencji stolca. IBS można podzielić na kilka podtypów:

• IBS z dominującą biegunką (IBS-D)
• IBS z dominującym zaparciem (IBS-C)
• IBS mieszany (IBS-M)
• IBS niesklasyfikowany (IBS-U)

Zaparcie czynnościowe diagnozuje się, gdy pacjent doświadcza uporczywych zaparć, ale jego objawy nie spełniają kryteriów diagnostycznych dla IBS, co oznacza brak dominującego bólu brzucha związanego z wypróżnieniami.

Biegunka czynnościowa to z kolei stan charakteryzujący się nawracającymi, luźnymi lub wodnistymi stolcami, występującymi bez towarzyszącego, dominującego bólu brzucha, który byłby powiązany ze zmianą rytmu wypróżnień.

Wzdęcie czynnościowe lub czynnościowe powiększenie obwodu brzucha definiuje się jako nawracające uczucie wzdęcia lub widoczne powiększenie obwodu brzucha, które nie pasuje do kryteriów innych zidentyfikowanych zaburzeń czynnościowych jelit.

Istnieje również kategoria nieokreślonych zaburzeń czynnościowych jelit, obejmująca pacjentów z objawami jelitowymi, które nie spełniają kryteriów żadnego z powyższych, ściśle zdefiniowanych zaburzeń.

Skąd się biorą te problemy? Odkrywamy przyczyny

Jednym z kluczowych mechanizmów leżących u podłoża czynnościowych zaburzeń jelit jest zaburzenie osi mózg-jelito. Oznacza to nieprawidłową komunikację między ośrodkowym układem nerwowym a jelitami. Dlatego też czynniki takie jak stres, lęk czy depresja mogą tak silnie wpływać na pracę jelit i znacząco nasilać objawy. Nie można również wykluczyć wpływu czynników genetycznych, które mogą predysponować do rozwoju tych schorzeń.

Kolejnym ważnym elementem jest zaburzenie mikrobioty jelitowej, czyli dysbioza. Polega ona na zmianach w składzie i ilości bakterii bytujących w naszych jelitach, co może być wynikiem np. przebytej antybiotykoterapii. Dodatkowo, przebyte infekcje żołądkowo-jelitowe, zwłaszcza bakteryjne, mogą zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń, takich jak IBS, nawet po wielu latach od infekcji.

Nadwrażliwość trzewna to stan, w którym jelita reagują na bodźce znacznie intensywniej niż u osób zdrowych. Nawet niewielkie ilości gazów powodujące rozciąganie jelit mogą być odczuwane jako silny ból. To właśnie nadwrażliwość trzewna jest często odpowiedzialna za intensywność dolegliwości bólowych u pacjentów z FGID.

Jak lekarz stawia diagnozę i rozpoznaje problem

Rozpoznanie czynnościowych zaburzeń jelit opiera się przede wszystkim na dokładnym obrazie klinicznym pacjenta oraz spełnieniu określonych kryteriów diagnostycznych, znanych jako Kryteria Rzymskie IV. Kluczowe jest jednak wcześniejsze wykluczenie chorób organicznych, które mogą dawać podobne objawy. Dlatego tak ważny jest szczegółowy wywiad lekarski, podczas którego lekarz (najczęściej gastroenterolog) zbiera informacje o charakterze objawów, ich nasileniu, częstotliwości oraz wpływie na codzienne życie.

Aby upewnić się, że objawy nie wynikają z innych schorzeń, lekarz może zlecić szereg badań dodatkowych. Ich celem jest wykluczenie chorób organicznych:

• Morfologia krwi i CRP: Pozwalają ocenić ogólny stan zdrowia i wykluczyć obecność stanów zapalnych w organizmie.
• Badanie kału na krew utajoną i kalprotektynę: Są to badania przesiewowe w kierunku stanów zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
• Kolonoskopia: W niektórych przypadkach, zwłaszcza u osób po 50. roku życia, z objawami alarmowymi lub z obciążającym wywiadem rodzinnym, lekarz może zalecić kolonoskopię w celu bezpośredniej oceny stanu jelita grubego.

Istnieją pewne objawy alarmowe, które powinny skłonić do natychmiastowej wizyty u lekarza, ponieważ mogą wskazywać na poważniejsze schorzenia:

• Niezamierzona utrata masy ciała.
• Obecność krwi w stolcu.
• Nocne wypróżnienia, które budzą pacjenta ze snu.
• Gorączka o nieznanej przyczynie.
• Niedokrwistość (anemia).
• Początek objawów po 50. roku życia.
• Wywiad rodzinny w kierunku chorób zapalnych jelit lub nowotworów jelita grubego.

Pierwsze kroki do odzyskania komfortu: co możesz zrobić?

Dieta odgrywa absolutnie kluczową rolę w leczeniu i łagodzeniu objawów czynnościowych zaburzeń jelit. Jedną z najskuteczniejszych strategii jest dieta LOW FODMAP, która polega na czasowym ograniczeniu spożywania fermentujących oligo-, di-, monosacharydów i polioli. Są to substancje, które mogą być źle trawione przez niektórych pacjentów, prowadząc do nasilenia objawów. Dieta ta składa się z dwóch głównych faz: eliminacji, podczas której ogranicza się spożycie produktów bogatych w FODMAP, a następnie fazy reintrodukcji, podczas której stopniowo wprowadza się poszczególne grupy produktów, aby zidentyfikować te indywidualnie tolerowane. Równie ważne jest odpowiednie spożycie błonnika:

• Błonnik rozpuszczalny: Jest zazwyczaj zalecany pacjentom z dominującymi biegunkami, ponieważ pomaga zagęścić stolec.
• Błonnik nierozpuszczalny: Zwykle poleca się go osobom z zaparciami, ponieważ wspomaga perystaltykę jelit.

Niezależnie od rodzaju błonnika, kluczowe jest jego stopniowe wprowadzanie do diety, aby uniknąć nasilenia wzdęć i dyskomfortu.

Istnieje szereg produktów, które u wielu osób z czynnościowymi zaburzeniami jelit mogą nasilać dolegliwości. Należy jednak pamiętać, że indywidualna tolerancja jest bardzo zróżnicowana. Do najczęściej problematycznych należą:

• Nabiał (ze względu na zawartość laktozy).
• Produkty zbożowe zawierające pszenicę (fruktany i gluten).
• Ostre przyprawy.
• Tłuste potrawy.
• Alkohol.
• Kofeina.
• Napoje gazowane.

Zmiana stylu życia jest równie ważna jak modyfikacje dietetyczne w łagodzeniu objawów FGID. Kluczowe elementy to:

• Regularne posiłki: Spożywanie posiłków o stałych porach pomaga ustabilizować pracę jelit.
• Odpowiednie nawodnienie: Picie wystarczającej ilości wody jest niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania układu pokarmowego.
• Umiarkowana aktywność fizyczna: Regularny ruch, taki jak spacery czy joga, może znacząco poprawić perystaltykę jelit i zredukować stres.

Oprócz diety i stylu życia, pomocne mogą być również inne metody wsparcia:

• Farmakoterapia: W zależności od dominujących objawów, lekarz może zalecić leki rozkurczowe łagodzące ból, leki przeciwbiegunkowe lub łagodnie przeczyszczające.
• Probiotykoterapia: Niektóre szczepy probiotyczne zostały przebadane pod kątem łagodzenia objawów FGID, zwłaszcza wzdęć i bólów brzucha.
• Wsparcie psychologiczne: Ze względu na silny związek między stresem a objawami jelitowymi, pomocna może okazać się terapia poznawczo-behawioralna (CBT) lub techniki relaksacyjne.

Życie z zaburzeniami czynnościowymi: jak odzyskać kontrolę?

Choć czynnościowe zaburzenia jelit często mają charakter przewlekły, nie oznacza to, że musisz się z nimi godzić. Dzięki lepszemu zrozumieniu mechanizmów stojących za Twoimi dolegliwościami, odpowiedniej diagnostyce przeprowadzonej przez lekarza oraz konsekwentnemu stosowaniu zaleceń obejmujących zarówno zmiany w diecie i stylu życia, jak i ewentualne wsparcie farmakologiczne czy psychologiczne możesz skutecznie odzyskać kontrolę nad swoim samopoczuciem i znacząco poprawić jakość swojego życia.