Często słyszę pytanie: "Czy choroba Alzheimera to choroba psychiczna?". To zrozumiałe, że pojawiają się takie wątpliwości, zwłaszcza gdy obserwujemy u bliskich osoby chorej dramatyczne zmiany w zachowaniu, nastroju, a nawet w sposobie postrzegania rzeczywistości. Objawy te bywają tak nasilone i niepokojące, że naturalnie skłaniają do myślenia o schorzeniach psychicznych. Brak powszechnej wiedzy o podłożu tej choroby, czyli o postępującym uszkodzeniu mózgu, sprawia, że wiele osób szuka prostego wyjaśnienia, które często sprowadza się do kategorii chorób psychicznych. Chciałabym rozwiać te wątpliwości i wyjaśnić, jak jest naprawdę.
Odpowiedź jest jednoznaczna: choroba Alzheimera nie jest klasyfikowana jako choroba psychiczna, lecz jako choroba neurodegeneracyjna. Jest to schorzenie ośrodkowego układu nerwowego, które polega na postępującym zaniku komórek nerwowych w mózgu. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11, choroba Alzheimera (kod 8A20) znajduje się w rozdziale dotyczącym "Chorób układu nerwowego". Natomiast otępienie, które jest głównym objawem tej choroby i manifestuje się zaburzeniami poznawczymi oraz psychicznymi, ma osobny kod (6D80) w rozdziale "Zaburzenia psychiczne, behawioralne i neurorozwojowe". To rozróżnienie jest kluczowe: wskazuje, że choć objawy otępienne mają charakter psychiczny, to ich pierwotna przyczyna leży w uszkodzeniu neurologicznym mózgu.
Zrozumienie, że choroba Alzheimera jest schorzeniem neurologicznym, ma ogromne praktyczne znaczenie. Pomaga ono w akceptacji choroby przez pacjentów i ich rodziny, a także w ukierunkowaniu poszukiwań odpowiedniej pomocy medycznej. Kiedy wiemy, że objawy "psychiczne", takie jak drażliwość, lęk czy urojenia, są wynikiem postępującego uszkodzenia mózgu, a nie "kaprysem umysłu" czy "brakiem silnej woli", łatwiej jest podejść do nich z empatią i zrozumieniem. To pozwala także na właściwe zaplanowanie opieki i terapii, skupiając się na leczeniu neurologicznych przyczyn objawów.
Sedno problemu: czym różni się choroba neurodegeneracyjna od psychicznej?
Aby w pełni zrozumieć tę różnicę, przyjrzyjmy się bliżej definicjom. Choroba neurodegeneracyjna, jak sama nazwa wskazuje, charakteryzuje się postępującym i nieodwracalnym procesem obumierania, czyli zaniku komórek nerwowych (neuronów) w określonych obszarach mózgu. Ten proces prowadzi do stopniowego upośledzenia funkcji, za które odpowiedzialne są te komórki. Choroba Alzheimera jest tu sztandarowym przykładem, gdzie dochodzi do gromadzenia się w mózgu nieprawidłowych białek (beta-amyloidu i białka tau), które prowadzą do śmierci neuronów, zwłaszcza w obszarach odpowiedzialnych za pamięć i myślenie.
Z kolei choroba psychiczna to szeroka kategoria zaburzeń, które dotyczą funkcji psychicznych i zachowania. Ich podłoże jest często złożone i może obejmować czynniki genetyczne, środowiskowe, a także zaburzenia neuroprzekaźnictwa w mózgu (czyli komunikacji między neuronami). Ważne jest to, że nie zawsze musi wiązać się z widocznym, fizycznym uszkodzeniem struktury mózgu, choć oczywiście takie uszkodzenia mogą być przyczyną lub czynnikiem nasilającym objawy psychiczne. W przypadku Alzheimera, objawy psychiczne są konsekwencją uszkodzenia neurologicznego, a nie pierwotnym zaburzeniem psychicznym.
Podsumowując, choroba Alzheimera plasuje się zdecydowanie w kategorii chorób neurodegeneracyjnych. Choć ICD-11 umieszcza otępienie w chorobie Alzheimera w rozdziale dotyczącym zaburzeń psychicznych, podkreśla to jedynie charakter manifestacji choroby, a nie jej przyczynę. Przyczyna jest neurologiczna postępujący zanik komórek nerwowych.
Pozory mylą: dlaczego objawy Alzheimera przypominają choroby psychiczne?
Jak już wspomniałam, objawy choroby Alzheimera często mają charakter psychiczny i mogą być mylone z zaburzeniami psychicznymi. To właśnie ta zbieżność objawów jest głównym źródłem nieporozumień.
Jednym z najczęściej występujących objawów jest depresja, która pojawia się nawet u 25-50% osób z chorobą Alzheimera. Może ona objawiać się smutkiem, utratą zainteresowań, zmęczeniem, a nawet myślami samobójczymi. Te objawy łatwo pomylić z pierwotnymi zaburzeniami nastroju, takimi jak duża depresja. W Alzheimerze depresja jest jednak często reakcją na postępującą chorobę i świadomość utraty sprawności, a także może być wynikiem zmian biochemicznych w mózgu.
U pacjentów z chorobą Alzheimera nierzadko występują również objawy psychotyczne. Mogą to być urojenia, czyli fałszywe przekonania, których chory jest absolutnie pewien, mimo braku dowodów. Często mają one charakter prześladowczy (np. pacjent jest przekonany, że ktoś go okrada, śledzi, czy chce mu zaszkodzić) lub dotyczące zdrady współmałżonka. Mogą pojawić się także omamy (halucynacje), czyli spostrzeżenia zmysłowe bez zewnętrznego bodźca najczęściej wzrokowe (widzenie rzeczy, których nie ma) lub słuchowe (słyszenie głosów).
Poza tym, choroba Alzheimera wiąże się z szerokim spektrum zaburzeń zachowania i nastroju. Pacjenci mogą stać się drażliwi, agresywni (słownie lub fizycznie), odczuwać silny lęk, niepokój, mieć trudności z zasypianiem. Obserwuje się również wahania nastroju, od euforii po głęboki smutek, bez wyraźnej przyczyny.
Wreszcie, choroba Alzheimera prowadzi do utraty motywacji i inicjatywy, co nazywamy apatią. Pacjenci przestają dbać o higienę, wygląd, wycofują się z życia towarzyskiego. Może pojawić się również dezinhibicja, czyli utrata zahamowań społecznych, co skutkuje zachowaniami nieakceptowalnymi lub niestosownymi w danej sytuacji. Te zmiany mogą być postrzegane jako radykalna zmiana osobowości, co dodatkowo potęguje niepokój bliskich.
Kto stawia diagnozę? Kluczowa rola zespołu specjalistów w rozpoznaniu Alzheimera
Proces diagnostyczny choroby Alzheimera jest złożony i wymaga ścisłej współpracy wielu specjalistów. Nie ma jednej osoby, która postawiłaby diagnozę samodzielnie, dlatego kluczowe jest podejście interdyscyplinarne.
Neurolog jest często pierwszym specjalistą, do którego trafia pacjent z podejrzeniem choroby neurodegeneracyjnej. Jego zadaniem jest ocena stanu neurologicznego pacjenta, zebranie wywiadu dotyczącego objawów i zlecenie badań obrazowych mózgu, takich jak rezonans magnetyczny (MRI) czy tomografia komputerowa (TK). Badania te pozwalają wykluczyć inne przyczyny objawów, np. udar mózgu czy guza, a także uwidocznić zmiany typowe dla choroby Alzheimera, takie jak zanik określonych struktur mózgowych.
Psychiatra odgrywa nieocenioną rolę w procesie diagnostycznym i terapeutycznym. Jest niezbędny do różnicowania otępienia od innych zaburzeń psychicznych, w szczególności od depresji, która może dawać podobne objawy (tzw. pseudodemencja). Psychiatra zajmuje się również leczeniem zaburzeń zachowania, nastroju i objawów psychotycznych, które często towarzyszą chorobie Alzheimera. Jego interwencja jest kluczowa dla poprawy jakości życia pacjenta i jego bliskich.
Neuropsycholog jest specjalistą, który przeprowadza szczegółowe testy oceniające funkcje poznawcze pacjenta. Obejmują one badanie pamięci (krótkotrwałej i długotrwałej), uwagi, koncentracji, zdolności rozwiązywania problemów, myślenia abstrakcyjnego czy funkcji językowych. Wyniki tych testów są niezwykle ważne dla precyzyjnego postawienia diagnozy, określenia stopnia zaawansowania choroby i monitorowania jej postępu.
Geriatra, czyli lekarz specjalizujący się w chorobach wieku podeszłego, często koordynuje opiekę nad pacjentem z chorobą Alzheimera. Jego zadaniem jest kompleksowa ocena stanu zdrowia pacjenta, uwzględniając wszystkie współistniejące choroby przewlekłe i ich wzajemne oddziaływanie. Geriatra pomaga w tworzeniu zintegrowanego planu leczenia i opieki, zapewniając holistyczne podejście do pacjenta.
Jak wygląda sytuacja w Polsce? Statystyki i wyzwania
Choroba Alzheimera stanowi ogromne wyzwanie zdrowotne i społeczne również w Polsce. Skala problemu jest znacząca i niestety, wciąż rośnie, co jest ściśle związane ze starzeniem się naszego społeczeństwa.
Obecnie szacuje się, że w Polsce na chorobę Alzheimera cierpi około 360-470 tysięcy osób. Jest to zdecydowanie najczęstsza przyczyna otępienia (demencji) w naszym kraju. Problem dotyka nie tylko samych chorych, ale także ich rodzin, które często stają się opiekunami, ponosząc ogromne obciążenie fizyczne, emocjonalne i finansowe.
Prognozy na przyszłość są niepokojące. Z uwagi na wydłużającą się średnią długość życia i niski wskaźnik urodzeń, liczba osób starszych w Polsce będzie nadal rosła. Przewiduje się, że do 2038 roku liczba osób cierpiących na chorobę Alzheimera może sięgnąć nawet 1, 2 miliona. To oznacza konieczność pilnego przygotowania systemu opieki zdrowotnej i społecznej na taką skalę wyzwania.
Warto również podkreślić, że objawy otępienia, w tym te związane z chorobą Alzheimera, dotykają niemal co szóstą osobę po 60. roku życia w Polsce. Dostępność diagnostyki i nowoczesnych metod leczenia jest kluczowa, aby zapewnić pacjentom jak najlepszą opiekę i spowolnić postęp choroby.
Co dalej po diagnozie? Leczenie objawów "psychicznych" w chorobie Alzheimera
Po postawieniu diagnozy choroby Alzheimera pojawia się naturalne pytanie o dalsze kroki. Chociaż obecnie nie dysponujemy lekiem, który mógłby zatrzymać lub odwrócić postęp tej choroby, to istnieją skuteczne metody leczenia objawowego. Skupiają się one na łagodzeniu objawów, w tym tych o charakterze psychicznym, oraz na spowolnieniu progresji choroby, co znacząco poprawia jakość życia pacjentów i ich opiekunów.
Farmakoterapia odgrywa ważną rolę w leczeniu objawów choroby Alzheimera. Leki dostępne na receptę mogą pomóc w łagodzeniu zaburzeń zachowania, nastroju, a także objawów psychotycznych. Chociaż nie leczą one przyczyny choroby, to potrafią znacząco zredukować lęk, agresję, apatię czy zaburzenia snu, co ułatwia codzienne funkcjonowanie.
Równie istotne są terapie niefarmakologiczne. Obejmują one szeroki zakres działań, takich jak zapewnienie pacjentowi bezpiecznego i przyjaznego otoczenia, stosowanie metod aktywizacji poznawczej i fizycznej, a także wsparcie dla opiekunów. Terapie takie jak muzykoterapia, terapia zajęciowa czy reminiscencyjna (oparta na przypominaniu wspomnień) mogą znacząco poprawić samopoczucie chorego i jego relacje z otoczeniem.
W ostatnich latach pojawiły się również nowe, innowacyjne metody leczenia. W Europie i Stanach Zjednoczonych zarejestrowano już pierwsze leki (przeciwciała monoklonalne antyamyloidowe), które działają na przyczynę choroby, usuwając z mózgu patologiczne białka. Choć są one przeznaczone dla pacjentów we wczesnym stadium choroby, budzą nadzieję na przyszłość. W Polsce trwają dyskusje dotyczące ich dostępności i refundacji. Ponadto, prowadzone są badania nad innymi innowacyjnymi metodami, takimi jak terapia neurostymulacyjna, które mogą w przyszłości stanowić kolejne narzędzie w walce z chorobą Alzheimera.
