Demencja to choroba mózgu, nie psychiczna. Wyjaśniamy różnice.

Często słyszę pytanie, które nurtuje wiele osób: czy demencja, czyli otępienie, to choroba psychiczna? To pytanie, choć proste, dotyka sedna złożoności tego schorzenia i jego postrzegania w społeczeństwie. Wiele osób, widząc zmiany w zachowaniu, nastroju czy sposobie myślenia u bliskiej osoby, skłania się ku tej klasyfikacji, zwłaszcza w obliczu powszechnej stygmatyzacji chorób psychicznych. Chcę dziś rozwiać te wątpliwości i przedstawić klarowną odpowiedź, opartą na wiedzy medycznej i moim doświadczeniu. Przyjrzymy się bliżej, skąd bierze się to zamieszanie i jakie są faktyczne przyczyny demencji.

Skąd bierze się pomyłka w postrzeganiu demencji?

Łatwo zrozumieć, dlaczego demencja bywa mylona z chorobą psychiczną. Przede wszystkim, objawy demencji są niezwykle zróżnicowane i często przypominają te obserwowane w zaburzeniach psychicznych. Zmiany nastroju, drażliwość, lęk, a nawet urojenia czy omamy to wszystko może wprowadzać w błąd, zwłaszcza gdy nie znamy podłoża tych zmian. Dodatkowo, potoczne rozumienie terminu "choroba psychiczna" jest często bardzo szerokie i obejmuje wszelkie zaburzenia, które wpływają na psychikę i zachowanie, niezależnie od ich przyczyn. Niestety, nadal pokutuje mit "otępienia starczego", które jest traktowane jako nieunikniony element starzenia się. Muszę podkreślić z całą mocą: demencja nie jest naturalną częścią procesu starzenia się. Jest to choroba, która wymaga diagnozy i leczenia.

Z perspektywy medycznej, lekarze, w tym neurolodzy i psychiatrzy, dokonują jasnego rozróżnienia. Demencja jest klasyfikowana jako schorzenie o podłożu organicznym, wynikające z uszkodzenia struktur mózgu. Klasyczne choroby psychiczne, takie jak schizofrenia czy choroba afektywna dwubiegunowa, mają inne mechanizmy powstawania i przebiegu, choć również wpływają na funkcjonowanie psychiczne. Kluczem do zrozumienia jest rozróżnienie między przyczyną a objawami. W demencji przyczyną jest choroba mózgu, a objawy psychiatryczne są jej konsekwencją.

To właśnie ta złożoność objawów, często przypominających zaburzenia psychiczne, w połączeniu z potocznym rozumieniem terminu "choroba psychiczna", prowadzi do błędnej klasyfikacji. Wiele osób, widząc zmiany w zachowaniu bliskiej osoby, automatycznie przypisuje je chorobie psychicznej, nie biorąc pod uwagę organicznego podłoża demencji. Ważne jest, abyśmy jako społeczeństwo zaczęli rozumieć, że demencja to przede wszystkim choroba mózgu, a nie umysłu w potocznym rozumieniu tego słowa.

Demencja: choroba mózgu, a nie umysłu

Chcę to jasno i wyraźnie podkreślić: demencja jest chorobą mózgu o podłożu organicznym. Nie jest to choroba umysłu w takim sensie, jak rozumiemy klasyczne zaburzenia psychiczne. Kluczowe jest rozróżnienie między przyczyną schorzenia a jego objawami. W przypadku demencji, przyczyną jest fizyczne uszkodzenie lub choroba mózgu, która prowadzi do stopniowej degeneracji tkanki nerwowej. To właśnie te procesy organiczne leżą u podstaw wszystkich objawów, które obserwujemy u pacjentów.

W mózgu osoby z demencją dochodzi do nieodwracalnych zmian. Komórki nerwowe obumierają, połączenia między nimi zanikają, a struktury mózgowe ulegają uszkodzeniu. To proces podobny do tego, co dzieje się w innych chorobach neurologicznych. Skutkuje to postępującym upośledzeniem funkcji poznawczych, takich jak pamięć, myślenie, orientacja przestrzenna czy zdolność rozwiązywania problemów. Objawy psychiatryczne, które często towarzyszą demencji, są bezpośrednim wynikiem tych zmian organicznych, a nie pierwotnym zaburzeniem psychicznym.

Główni winowajcy: Alzheimer, zmiany naczyniowe i inne przyczyny organiczne

Za rozwój demencji odpowiada wiele schorzeń, które mają wspólne podłoże organiczne fizyczne zmiany w mózgu. Najczęściej diagnozowaną postacią jest choroba Alzheimera, która odpowiada za około 60-65% wszystkich przypadków demencji. Charakteryzuje się ona postępującym gromadzeniem się w mózgu nieprawidłowych białek beta-amyloidu i białka tau które prowadzą do uszkodzenia i obumierania neuronów.

• Choroba Alzheimera: Najczęstsza przyczyna demencji, związana z odkładaniem się w mózgu nieprawidłowych białek i degeneracją komórek nerwowych.
• Otępienie naczyniopochodne: Spowodowane uszkodzeniem mózgu na skutek problemów z krążeniem, takich jak udary mózgu czy przewlekłe niedokrwienie.
• Otępienie z ciałami Lewy'ego: Charakteryzuje się obecnością w neuronach nieprawidłowych złogów białka alfa-synukleiny. Często towarzyszą mu objawy parkinsonowskie i zaburzenia snu.
• Otępienie czołowo-skroniowe: Grupa schorzeń prowadzących do postępującej degeneracji płatów czołowych i skroniowych mózgu, odpowiedzialnych m.in. za osobowość, zachowanie i mowę.

Czym to się różni od schizofrenii czy depresji? Zasadnicze różnice w podłożu choroby

Kluczowa różnica między demencją a klasycznymi chorobami psychicznymi, takimi jak schizofrenia czy depresja, tkwi w ich podłożu. W przypadku demencji mówimy o fizycznym uszkodzeniu i postępującej degeneracji tkanki mózgowej. Neurony obumierają, a struktury mózgu ulegają zniszczeniu. Natomiast klasyczne choroby psychiczne, choć również wpływają na funkcjonowanie mózgu, wynikają przede wszystkim z zaburzeń w funkcjonowaniu neuroprzekaźników (takich jak dopamina, serotonina czy noradrenalina) oraz w komunikacji między różnymi obszarami mózgu. W tych schorzeniach nie obserwujemy tak rozległej i postępującej utraty neuronów, jak ma to miejsce w demencji.

Jak objawy demencji mogą wprowadzać w błąd?

Obserwując osoby z demencją, często napotykamy na objawy, które mogą nas skłonić do myślenia o chorobie psychicznej. Są to tak zwane behawioralne i psychologiczne objawy demencji (BPSD), które występują u ponad 90% pacjentów. Należą do nich między innymi apatia, depresja, lęk, drażliwość, agresja słowna i fizyczna, pobudzenie, wędrowanie, zaburzenia snu, a także urojenia i omamy. Te symptomy, choć "psychiatryczne" w swojej naturze, mają swoje źródło w organicznym uszkodzeniu mózgu.

• Apatia i depresja: Często pierwszy objaw demencji, wynikający ze zmian w obszarach mózgu odpowiedzialnych za motywację i nastrój.
• Lęk i pobudzenie: Mogą być reakcją na dezorientację, utratę kontroli lub zmiany w funkcjonowaniu mózgu.
• Agresja słowna i fizyczna: Czasem jest wyrazem frustracji, strachu lub niezrozumienia sytuacji przez chorego.
• Urojenia: Fałszywe przekonania, które chory traktuje jako rzeczywistość. Najczęściej występują urojenia prześladowcze (np. że ktoś chce go skrzywdzić) lub urojenia kradzieży (np. że bliscy kradną mu rzeczy). W przypadku demencji, urojenia te są bezpośrednim wynikiem uszkodzenia mózgu, które zaburza proces interpretacji rzeczywistości.
• Omamy: Najczęściej wzrokowe, polegające na widzeniu rzeczy, których nie ma. Podobnie jak urojenia, są one skutkiem zmian organicznych w mózgu.

Kiedy mówimy o depresji w kontekście demencji, musimy pamiętać, że często jest ona wtórna do zmian organicznych w mózgu. W przeciwieństwie do "klasycznej" depresji, gdzie głównym problemem są zaburzenia neuroprzekaźników i emocjonalne cierpienie, w demencji depresja może być spowodowana uszkodzeniem obszarów mózgu odpowiedzialnych za nastrój i motywację, a także frustracją wynikającą z utraty funkcji poznawczych.

Mechanizm powstawania urojeń, na przykład tych dotyczących kradzieży, jest ściśle związany z uszkodzeniem mózgu. Chory, tracąc zdolność do logicznego myślenia i zapamiętywania, może próbować racjonalizować brak znajomych przedmiotów, tworząc w swojej głowie fałszywe wyjaśnienia. Oskarżanie bliskich o kradzież jest wówczas próbą znalezienia winnego w sytuacji, której nie jest w stanie zrozumieć z powodu postępującej choroby mózgu.

Oficjalna klasyfikacja medyczna demencji (ICD-11)

Fakt, że demencja znajduje się w tym samym rozdziale co choroby psychiczne, wynika z faktu, że oba te stany wpływają na funkcjonowanie psychiczne i często wymagają podobnych strategii terapeutycznych w zakresie objawów. Jednakże, jej klasyfikacja jako zaburzenia neurorozwojowego jasno wskazuje na to, że podstawową przyczyną są zmiany organiczne w mózgu. Dlatego też, demencja jest przedmiotem zainteresowania zarówno neurologii, która skupia się na diagnozowaniu i leczeniu przyczyn organicznych, jak i psychiatrii, która zajmuje się łagodzeniem objawów behawioralnych i psychologicznych (BPSD).

Dlaczego precyzyjne nazewnictwo jest tak ważne?

Używanie prawidłowego nazewnictwa w kontekście demencji ma ogromne znaczenie. Słowa, których używamy, kształtują nasze postrzeganie choroby i wpływają na stosunek do osób nią dotkniętych. Kiedy demencję określamy mianem "choroby psychicznej", nieświadomie pogłębiamy stygmatyzację, która od lat towarzyszy zaburzeniom psychicznym. Osoby z demencją i ich rodziny mogą spotykać się z niezrozumieniem, odrzuceniem czy nawet dyskryminacją, co dodatkowo utrudnia im codzienne funkcjonowanie i dostęp do odpowiedniej opieki.

Precyzyjna diagnoza i nazewnictwo mają również praktyczne konsekwencje dla procesu leczenia i opieki. Zrozumienie, że demencja jest chorobą mózgu, pozwala na skupienie się na leczeniu przyczyn organicznych, spowalnianiu postępu choroby oraz na skutecznym zarządzaniu objawami BPSD. Właściwe nazewnictwo pomaga również w budowaniu społecznego zrozumienia i empatii wobec osób z demencją, co jest kluczowe dla zapewnienia im godnego życia i wsparcia.

• Mówmy o demencji jako o chorobie mózgu, a nie "chorobie psychicznej".
• Podkreślajmy, że demencja nie jest naturalnym elementem starzenia się.
• Używajmy języka, który nie piętnuje i nie wywołuje wstydu.
• Skupiajmy się na potrzebach osoby chorej i jej rodziny, a nie na etykietkach.
• Edukujmy społeczeństwo na temat organicznego podłoża demencji.

Ścieżka diagnostyczna demencji: do kogo po pomoc?

Proces diagnostyczny demencji jest złożony i wymaga interdyscyplinarnego podejścia. Kluczowe jest zaangażowanie kilku specjalistów, którzy wspólnie ocenią stan pacjenta i ustalą przyczyny jego dolegliwości. Nie ma jednej ścieżki, która pasowałaby do każdego, ale zazwyczaj obejmuje ona współpracę neurologa, psychiatry lub geriatry oraz neuropsychologa.

• Neurolog: Jego główną rolą jest zdiagnozowanie organicznego podłoża demencji. Przeprowadza badania mające na celu określenie, czy za objawy odpowiadają zmiany w strukturze mózgu, takie jak choroba Alzheimera, zmiany naczyniowe czy inne schorzenia neurologiczne.
• Psychiatra lub Geriatra: Ci specjaliści zajmują się oceną i leczeniem objawów behawioralnych i psychologicznych demencji (BPSD), takich jak depresja, lęk, agresja czy urojenia. Geriatra dodatkowo ocenia ogólny stan zdrowia pacjenta w kontekście jego wieku.
• Psycholog lub Neuropsycholog: Odpowiada za szczegółową ocenę funkcji poznawczych pacjenta, takich jak pamięć, uwaga, funkcje wykonawcze czy język. Testy neuropsychologiczne pozwalają na dokładne określenie zakresu deficytów i monitorowanie postępu choroby.

Aby postawić trafne rozpoznanie, niezbędne jest przeprowadzenie szeregu badań. Obejmują one między innymi:

• Badania obrazowe mózgu: Tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI) pozwalają na uwidocznienie zmian strukturalnych w mózgu, takich jak zaniki korowe, zmiany naczyniowe czy obecność guzów.
• Testy neuropsychologiczne: Szczegółowe badania funkcji poznawczych, które pozwalają na określenie rodzaju i stopnia nasilenia deficytów.
• Badania krwi: Pozwalają na wykluczenie innych przyczyn objawów, takich jak niedobory witamin (np. B12), problemy z tarczycą czy infekcje.
• Badania genetyczne: W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy podejrzeniu wczesnej postaci choroby Alzheimera, mogą być pomocne w ocenie ryzyka.