Nerwica histeryczna, znana dzisiaj jako zaburzenia dysocjacyjne lub konwersyjne, to złożony stan, który może objawiać się w bardzo różnorodny sposób. Zrozumienie jego objawów zarówno tych psychicznych, jak i fizycznych jest kluczowe, aby móc skutecznie zareagować i podjąć odpowiednie kroki w kierunku poprawy samopoczucia. Warto przyjrzeć się bliżej temu zagadnieniu, by rozwiać wątpliwości i zyskać wiedzę, która może okazać się nieoceniona.
Nerwica histeryczna: współczesne spojrzenie na dawny problem
Termin "histeria" ma swoje korzenie w starożytności i przez wieki był używany do opisywania szerokiego wachlarza kobiecych dolegliwości, często nacechowanych pejoratywnie. Współczesna medycyna psychologiczna odeszła od tego archaicznego określenia, uznając je za nieprecyzyjne i stygmatyzujące. Obecnie, zgodnie z międzynarodowymi klasyfikacjami chorób, takimi jak ICD-10, używamy bardziej adekwatnych terminów: zaburzenia dysocjacyjne oraz zaburzenia konwersyjne. To ważna zmiana, która pozwala na lepsze zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw tych problemów i bardziej empatyczne podejście do pacjentów.
Zaburzenia dysocjacyjne, klasyfikowane pod kodem F44 w ICD-10, charakteryzują się pewnym rodzajem "rozszczepienia" lub utraty integracji w obrębie funkcji psychicznych, które zazwyczaj działają jako spójna całość. Mowa tu między innymi o pamięci, tożsamości czy świadomości. Z kolei zaburzenia konwersyjne skupiają się na zjawisku "konwersji", czyli przekształcania psychologicznych problemów, nierozwiązanych konfliktów czy silnych emocji w konkretne objawy cielesne, somatyczne. Są to więc dwa aspekty tego samego, złożonego zjawiska, gdzie psychika manifestuje swoje trudności poprzez ciało.
Kluczową kwestią, którą należy podkreślić, jest autentyczność cierpienia osoby doświadczającej objawów konwersyjnych. Chociaż fizyczne symptomy, takie jak niedowłady czy zaburzenia czucia, nie znajdują potwierdzenia w badaniach medycznych i nie mają podłoża organicznego, to odczuwany ból, lęk czy dyskomfort są jak najbardziej realne. To właśnie psychika, w obliczu przytłaczających emocji lub traum, znajduje taki nietypowy sposób na ich zamanifestowanie, co nie umniejsza wagi przeżywanych przez pacjenta dolegliwości.
Psychika w centrum uwagi: emocjonalne i psychologiczne objawy, których nie wolno ignorować
Objawy psychiczne często stanowią pierwszy, subtelny sygnał, że coś niepokojącego dzieje się w naszej psychice. Są one równie ważne, jak te fizyczne, i wymagają naszej uwagi, ponieważ mogą wskazywać na głębsze problemy emocjonalne. Ignorowanie ich może prowadzić do nasilenia się trudności i rozwoju pełnoobjawowego zaburzenia.
Jednym z charakterystycznych objawów jest wspomniana już zmienność nastrojów, często określana jako "huśtawka nastrojów". Polega ona na gwałtownych i nieprzewidywalnych przejściach od stanów skrajnej euforii, radości i entuzjazmu do głębokiej rozpaczy, smutku i przygnębienia. Te nagłe zmiany emocjonalne mogą być dezorientujące zarówno dla samej osoby, jak i dla jej otoczenia.
Osoby zmagające się z tymi zaburzeniami mogą wykazywać nadmierną emocjonalność, która przejawia się w sposób wręcz teatralny. Zachowania bywają niedojrzałe emocjonalnie, a płaczliwość może być częstym towarzyszem. Często obserwuje się również silny egocentryzm skupienie uwagi na sobie i przesadną potrzebę bycia w centrum zainteresowania, co może być próbą uzyskania wsparcia lub uwagi, której brakuje w innych obszarach życia.
W sferze pamięci i świadomości mogą pojawić się tzw. zaburzenia pamięci dysocjacyjnej. Polegają one na występowaniu luk w pamięci, które dotyczą ważnych wydarzeń z życia mogą to być okresy, okoliczności utraty przytomności, a nawet całe fragmenty życia osobistego. Rzadziej, ale wciąż możliwe, jest wystąpienie fugi dysocjacyjnej, stanu charakteryzującego się nagłym i nieoczekiwanym oddaleniem się od domu lub miejsca pracy, często połączonym z całkowitą amnezją dotyczącą przeszłości i możliwością przyjęcia nowej tożsamości.
Doświadczenia derealizacji i depersonalizacji to kolejne objawy zaburzeń świadomości. Derealizacja to poczucie oderwania od otaczającej rzeczywistości, jakby świat wokół stał się nierealny, odległy lub jakbyśmy oglądali go przez mgłę. Depersonalizacja to z kolei uczucie odłączenia od własnego ciała, myśli i uczuć osoba może czuć się jak obserwator własnego życia, jakby jej ciało nie należało do niej.
Gdy ciało krzyczy za umysł: fizyczne objawy zaburzeń konwersyjnych
Objawy fizyczne w zaburzeniach konwersyjnych są fascynującym, choć często niepokojącym, przykładem tego, jak nasze ciało może reagować na nierozwiązane problemy psychiczne. Ważne jest, aby pamiętać, że choć te symptomy nie mają podłoża organicznego i nie wynikają z uszkodzenia narządów, ich źródło jest psychogenne, a cierpienie pacjenta jest realne.
- Zaburzenia ruchu: Mogą przybierać formę niedowładów lub całkowitych porażeń kończyn, co uniemożliwia poruszanie ręką lub nogą. Często pojawiają się problemy z chodzeniem, znane jako astazja-abazja (niezdolność do stania lub chodzenia bez widocznej przyczyny neurologicznej). Zdarzają się również drżenia, tiki nerwowe, a nawet drgawki dysocjacyjne, które mogą przypominać ataki padaczki, jednak zazwyczaj brakuje w nich typowych dla epilepsji objawów, takich jak przygryzienie języka czy utrata świadomości.
- Zaburzenia czucia: Pacjenci mogą doświadczać utraty czucia w określonych partiach ciała, uczucia mrowienia, drętwienia lub nadwrażliwości na dotyk. Te objawy mogą pojawiać się w nietypowych obszarach, nieodpowiadających przebiegowi nerwów.
- Zaburzenia zmysłów: Wśród nich można wymienić nagłą, funkcjonalną ślepotę (bez uszkodzenia narządu wzroku), zawężenie pola widzenia do tzw. "widzenia tunelowego", głuchotę lub utratę węchu czy smaku. Te objawy często pojawiają się nagle i równie nagle mogą ustępować.
Drgawki dysocjacyjne stanowią szczególny przypadek. Chociaż mogą wyglądać dramatycznie i przypominać napad padaczkowy, kluczowe jest odróżnienie ich od prawdziwej epilepsji. W przeciwieństwie do ataków padaczkowych, podczas drgawek dysocjacyjnych pacjent zazwyczaj nie traci świadomości, nie przygryza języka, a ruchy ciała mogą być bardziej skoordynowane i mniej chaotyczne.
Istnieją również klasyczne objawy somatyczne, które często kojarzone są z historycznym pojęciem "histerii". Należą do nich uczucie duszenia w gardle, określane jako "kula histeryczna" (łac. globus histericus), które sprawia wrażenie, jakby coś blokowało przełyk. Innym częstym objawem są bóle głowy, czasem opisywane jako "gwóźdź histeryczny" (łac. clavus hystericus), charakteryzujące się ostrym, punktowym bólem w jednym miejscu na głowie.
- Kołatanie serca
- Duszności
- Bóle brzucha
- Nudności
- Nadmierna potliwość
Skąd to się bierze? Przyczyny zaburzeń dysocjacyjnych
Zrozumienie przyczyn zaburzeń dysocjacyjnych jest kluczowe dla skutecznego radzenia sobie z nimi. Najczęściej wskazuje się na rolę trudnych, traumatycznych doświadczeń, zwłaszcza tych przeżytych w dzieciństwie. Brak poczucia bezpieczeństwa, miłości i akceptacji, problemy socjalne, nierozwiązane konflikty w rodzinie, a także dorastanie w środowisku, gdzie obecne były nerwicowe zachowania rodziców, mogą stanowić podłoże dla rozwoju tych zaburzeń w przyszłości.
Konwersja może być również postrzegana jako swoisty mechanizm obronny psychiki. W obliczu nagłego, silnego stresu, zagrożenia życia lub sytuacji, z którą osoba nie jest w stanie sobie poradzić na poziomie emocjonalnym, ciało przejmuje "rolę" i manifestuje wewnętrzny konflikt poprzez objawy somatyczne. Jest to nieświadomy sposób na odwrócenie uwagi od źródła problemu i uzyskanie ulgi.
Niektórzy badacze sugerują, że pewne cechy osobowości mogą predysponować do rozwoju zaburzeń dysocjacyjnych. Należą do nich między innymi nadwrażliwość emocjonalna, skłonność do przeżywania silnych emocji, nadpobudliwość, a także pewna skłonność do rywalizacji czy poszukiwania uwagi. Jednakże, należy podkreślić, że same cechy osobowości nie są wystarczającą przyczyną zazwyczaj muszą współistnieć z trudnymi doświadczeniami życiowymi.
Jak odzyskać kontrolę? Diagnoza i skuteczne leczenie
Postawienie trafnej diagnozy zaburzeń dysocjacyjnych bywa procesem złożonym i czasochłonnym. Często pacjenci przez długi czas szukają pomocy u różnych specjalistów medycyny somatycznej neurologów, okulistów, kardiologów czy gastrologów próbując znaleźć fizyczne wytłumaczenie dla swoich dolegliwości. Kluczowym etapem diagnozy jest zatem dokładne wykluczenie wszelkich organicznych przyczyn objawów, co wymaga szczegółowych badań medycznych.
Podstawową i najskuteczniejszą metodą leczenia zaburzeń dysocjacyjnych jest psychoterapia. Jej celem jest pomoc pacjentowi w zrozumieniu głębokich, często nieuświadomionych związków między jego stanem psychicznym, nierozwiązanymi konfliktami emocjonalnymi a występującymi objawami fizycznymi. Najczęściej stosowane podejścia terapeutyczne to terapia poznawczo-behawioralna (CBT), która skupia się na zmianie negatywnych wzorców myślenia i zachowania, oraz terapia psychodynamiczna, która bada nieświadome procesy i przeszłe doświadczenia. Terapia pozwala na bezpieczne przepracowanie trudnych emocji i traum, co prowadzi do stopniowego ustępowania objawów.
W niektórych przypadkach, szczególnie gdy objawy są bardzo nasilone i znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie, leczenie może być uzupełnione farmakoterapią. Leki przeciwdepresyjne lub przeciwlękowe mogą pomóc w łagodzeniu objawów towarzyszących, takich jak lęk, obniżony nastrój czy problemy ze snem, stanowiąc wsparcie dla procesu psychoterapeutycznego, ale nie zastępując go.
Wspieranie bliskiej osoby zmagającej się z objawami zaburzeń dysocjacyjnych wymaga ogromnej dawki empatii, cierpliwości i zrozumienia. Ważne jest, aby okazywać wsparcie bez oceniania, słuchać uważnie i akceptować uczucia tej osoby. Kluczowe jest również delikatne, ale stanowcze zachęcanie do podjęcia profesjonalnej pomocy terapeutycznej, podkreślając, że leczenie jest możliwe i może przynieść znaczącą poprawę jakości życia.
