Objawy choroby psychicznej u dzieci: przewodnik dla rodziców

Zdrowie psychiczne dzieci: dlaczego jest tak ważne?

Niepokojące sygnały dotyczące zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w Polsce pojawiają się coraz częściej. Dane z raportów Fundacji UNAWEZA, NFZ, a także Komendy Głównej Policji malują obraz pogłębiającego się kryzysu. Szacuje się, że nawet 630 tysięcy młodych Polaków może potrzebować profesjonalnego wsparcia psychiatrycznego lub psychologicznego. Co więcej, specjaliści alarmują o dramatycznym wzroście prób samobójczych i samookaleczeń wśród nieletnich w ostatnich latach. Pandemia COVID-19, która wymusiła izolację społeczną, ograniczyła kontakty rówieśnicze i szkolne, a także wszechobecna presja mediów społecznościowych, bez wątpienia przyczyniły się do pogorszenia kondycji psychicznej wielu młodych ludzi.

Jako rodzice, często stajemy przed dylematem, czy pewne zachowania naszego dziecka są jedynie przejściowym etapem rozwojowym, czy też pierwszym sygnałem poważniejszych problemów. Naturalne kryzysy rozwojowe, takie jak bunt dwulatka, trudności w adaptacji do przedszkola czy pierwsze wyzwania w szkole, są częścią dorastania. Jednak pewne symptomy powinny wzbudzić naszą szczególną czujność. Niepokojące są te objawy, które są nasilone, utrzymują się przez dłuższy czas tygodnie, a nawet miesiące i znacząco utrudniają dziecku codzienne funkcjonowanie, zarówno w domu, jak i w szkole, a także w jego relacjach z rówieśnikami. To właśnie te długotrwałe i znacząco obniżające jakość życia dziecka sygnały powinny skłonić nas do głębszej refleksji i ewentualnego poszukiwania pomocy.

Moja rola jako rodzica, opiekuna, a także specjalisty, polega na uważnej obserwacji. To my, bliscy, jesteśmy często pierwszymi, którzy dostrzegają subtelne zmiany w zachowaniu dziecka. Nasza reakcja, nasza gotowość do rozmowy i poszukiwania rozwiązań, może zadecydować o tym, jak szybko dziecko otrzyma potrzebne wsparcie. Wczesne zauważenie problemu i podjęcie działań to klucz do zapobiegania eskalacji trudności i budowania zdrowszej przyszłości dla naszych dzieci.

Sygnały alarmowe: na co zwrócić uwagę?

Zmiany w sferze emocjonalnej i nastroju dziecka mogą być pierwszymi, subtelnymi sygnałami, że coś jest nie tak. Powinniśmy zwrócić uwagę na uporczywy smutek, który utrzymuje się przez dłuższy czas i nie jest związany z konkretnym, przemijającym wydarzeniem. Podobnie, nadmierna drażliwość, częste i nieproporcjonalne do sytuacji wybuchy złości, mogą być oznaką wewnętrznego niepokoju. Zauważalna może być również apatia, czyli utrata energii i zainteresowania światem, a także stopniowe zniechęcanie się do aktywności, które wcześniej sprawiały dziecku radość, takich jak zabawa z rówieśnikami, ulubione hobby czy zajęcia szkolne.

Problemy w szkole i w relacjach z rówieśnikami to kolejny obszar, który może sygnalizować trudności. Wycofanie społeczne, unikanie kontaktu z kolegami i koleżankami, trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu przyjaźni, mogą być powodem do niepokoju. Zauważalny może być również spadek wyników w nauce, który nie wynika z braku zdolności, ale z braku motywacji, trudności z koncentracją lub lęku przed szkołą. Czasem pojawia się również unikanie szkoły, tak zwana fobia szkolna, lub nagłe, trudne do wytłumaczenia zmiany w zachowaniu dziecka w środowisku szkolnym, które wcześniej nie miały miejsca.

U dzieci, zwłaszcza tych młodszych, cierpienie psychiczne często manifestuje się poprzez ciało. Zjawisko to nazywamy somatyzacją. Mogą pojawić się fizyczne dolegliwości, takie jak nawracające bóle brzucha, bóle głowy, nudności, zawroty głowy czy chroniczne zmęczenie, które nie mają żadnego medycznego uzasadnienia. Lekarze po przeprowadzeniu badań diagnostycznych nie znajdują przyczyn tych dolegliwości, a one same znacząco wpływają na codzienne funkcjonowanie dziecka. Jest to sygnał, że dziecko może przeżywać trudności emocjonalne, które manifestują się na poziomie fizycznym.

Zmiany w codziennych rytuałach, takich jak sen i apetyt, również mogą być wczesnym wskaźnikiem problemów. U dziecka mogą pojawić się trudności z zasypianiem, bezsenność, nadmierna senność w ciągu dnia, a także częste i niepokojące koszmary nocne. Podobnie, zmiany w apetycie jego całkowita utrata, nadmierne objadanie się, a nawet wybiórczość pokarmowa mogą być związane z przeżywaniem stresu, lęku czy smutku. To sygnały, które wymagają naszej uwagi i mogą być podstawą do dalszej obserwacji.

Objawy a wiek dziecka: co powinno niepokoić?

Objawy problemów ze zdrowiem psychicznym mogą różnić się w zależności od wieku dziecka. Ważne jest, abyśmy jako rodzice potrafili dostrzec specyficzne dla danej grupy wiekowej sygnały.

• Wiek przedszkolny (3-6 lat): U najmłodszych dzieci niepokojące mogą być: nadmierna płaczliwość, trudności z rozstaniem z rodzicem (lęki separacyjne), regres w rozwoju (np. ponowne moczenie nocne po okresie suchości), silna drażliwość, problemy ze snem (trudności z zasypianiem, koszmary), zaburzenia apetytu, a także częste bóle brzucha czy głowy bez wyraźnej przyczyny medycznej.
• Wiek szkolny (7-12 lat): W tej grupie wiekowej powinniśmy zwrócić uwagę na: problemy z koncentracją uwagi, znaczący spadek wyników w nauce, fobię szkolną (silny lęk przed pójściem do szkoły), wycofanie społeczne i trudności w nawiązywaniu relacji z rówieśnikami, nasilające się skargi somatyczne (bóle, nudności), zauważalne zmiany nastroju (smutek, drażliwość, lęk), a także agresywne lub opozycyjne zachowania.
• Nastolatki (13-18 lat): Okres dojrzewania to czas burzliwych zmian, ale pewne objawy mogą wskazywać na poważniejsze problemy: narastająca apatia, utrata zainteresowań, autoagresja (samookaleczenia), myśli samobójcze, zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia, kompulsywne objadanie się), nadmierne i kompulsywne korzystanie z mediów społecznościowych, głębokie wycofanie społeczne, gwałtowne wahania nastroju, problemy z ustaleniem własnej tożsamości, a także zachowania ryzykowne.

Najczęstsze problemy psychiczne diagnozowane u dzieci

Współczesna psychologia dziecięca i psychiatria dziecięca identyfikują szereg zaburzeń, które mogą dotykać młodych ludzi. Wśród najczęściej diagnozowanych znajdują się zaburzenia lękowe. Mogą one przybierać różne formy, od lęku uogólnionego, który charakteryzuje się nadmiernymi i trudnymi do opanowania obawami dotyczącymi wielu różnych sytuacji, po fobię społeczną, czyli silny lęk przed byciem ocenianym przez innych, aż po wspomnianą wcześniej fobię szkolną, która wiąże się z paniczny lękiem przed przebywaniem w szkole.

Depresja u dzieci, choć często bagatelizowana, jest poważnym zaburzeniem nastroju. To nie tylko zwykły smutek czy chwilowe obniżenie humoru. Depresja dziecięca może objawiać się apatią, utratą energii, drażliwością, problemami ze snem i apetytem, poczuciem beznadziei, a w najcięższych przypadkach może prowadzić do myśli samobójczych. Ważne jest, aby rodzice byli świadomi tych objawów i nie lekceważyli ich.

Kolejną grupą często diagnozowanych problemów są ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) oraz zaburzenia zachowania, takie jak zaburzenia opozycyjno-buntownicze. ADHD charakteryzuje się trudnościami z koncentracją, impulsywnością i nadmierną aktywnością ruchową, które znacząco utrudniają dziecku funkcjonowanie w szkole i w domu. Zaburzenia zachowania z kolei objawiają się uporczywym łamaniem zasad, agresją wobec innych, kłamstwami czy lekceważeniem autorytetów.

Niepokojącym trendem jest również rosnąca liczba zaburzeń odżywiania, takich jak anoreksja, bulimia czy ARFID (zaburzenie unikania/ograniczania przyjmowania pokarmów). Te stany są nie tylko niebezpieczne dla zdrowia fizycznego, ale często stanowią wyraz głębszych problemów emocjonalnych i psychicznych. Coraz częściej diagnozuje się je u coraz młodszych dzieci, co podkreśla wagę wczesnej profilaktyki i interwencji.

Zauważyłem objawy: co dalej?

Kiedy już zauważymy u dziecka niepokojące sygnały, kluczowe jest podjęcie odpowiednich kroków. Pierwszym i być może najważniejszym z nich jest rozmowa z dzieckiem. Oto kilka wskazówek, jak ją przeprowadzić:

1. Wybierz odpowiedni moment i miejsce: Znajdź czas, kiedy ani Ty, ani dziecko nie jesteście zestresowani ani rozproszeni. Spokojna, prywatna atmosfera sprzyja otwartej rozmowie.
2. Zacznij od obserwacji, nie oskarżeń: Zamiast mówić "Jesteś smutny", spróbuj "Zauważyłem, że ostatnio wydajesz się mniej radosny. Czy coś się dzieje?". Skup się na faktach i swoich spostrzeżeniach.
3. Słuchaj uważnie i bez oceniania: Daj dziecku przestrzeń do wyrażenia swoich uczuć i myśli. Unikaj przerywania, dawania natychmiastowych rad czy krytykowania. Pokaż, że jesteś po jego stronie.
4. Wyraź swoje wsparcie i miłość: Zapewnij dziecko, że kochasz je bezwarunkowo i jesteś gotów mu pomóc, niezależnie od tego, co się dzieje.
5. Nie naciskaj, jeśli dziecko nie chce mówić: Czasem potrzeba czasu, aby dziecko otworzyło się. Powiedz, że jesteś dostępny, kiedy będzie gotowe do rozmowy.

Gdzie szukać profesjonalnej pomocy? W Polsce dostępnych jest kilka ścieżek. Podstawowym wsparciem psychicznym służą psychologowie dziecięcy, którzy pomagają w radzeniu sobie z trudnościami emocjonalnymi i behawioralnymi. W przypadkach, gdy potrzebna jest interwencja farmakologiczna lub diagnoza psychiatryczna, konieczna jest wizyta u psychiatry dziecięcego. Warto również pamiętać o poradniach psychologiczno-pedagogicznych, które oferują wsparcie psychologiczne i pedagogiczne dla dzieci i młodzieży, a także dla rodziców. Należy jednak pamiętać, że czas oczekiwania na wizytę u specjalisty na Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) może być długi, dlatego często rozważaną opcją jest skorzystanie z usług prywatnych.

• Psycholog dziecięcy: Pomaga w zrozumieniu emocji, radzeniu sobie ze stresem, lękiem, problemami w relacjach.
• Psychiatra dziecięcy: Diagnozuje i leczy zaburzenia psychiczne, w tym te wymagające farmakoterapii.
• Poradnia psychologiczno-pedagogiczna: Oferuje szeroki zakres wsparcia psychologicznego, pedagogicznego i terapeutycznego.

Psycholog szkolny często stanowi pierwszy, ważny punkt kontaktu. Jest on obecny w środowisku dziecka na co dzień, ma możliwość obserwacji jego zachowania w grupie rówieśniczej i podczas lekcji. Współpraca z psychologiem szkolnym jest nieoceniona może on zauważyć pierwsze sygnały problemów, przeprowadzić wstępną rozmowę z dzieckiem i rodzicem, a także zaproponować dalsze kroki lub skierować do odpowiednich specjalistów. Jego rola w budowaniu systemu wsparcia dla ucznia jest nie do przecenienia.

Aby wizyta u specjalisty była jak najbardziej efektywna, warto się do niej przygotować. Oto kilka kroków, które mogą w tym pomóc:

• Spisz swoje obserwacje: Zapisz konkretne zachowania dziecka, które Cię niepokoją, wraz z datami i okolicznościami ich wystąpienia.
• Przygotuj listę pytań: Zastanów się, co chcesz wiedzieć od specjalisty, jakie masz wątpliwości.
• Zbierz historię medyczną dziecka: Przygotuj informacje o przebytych chorobach, alergiach, przyjmowanych lekach, a także o historii chorób psychicznych w rodzinie.
• Zapisz zmiany w zachowaniu dziecka: Zwróć uwagę na zmiany w nastroju, apetycie, śnie, relacjach z innymi.
• Bądź otwarty i szczery: Podczas wizyty dziel się wszystkimi informacjami, które mogą być istotne dla diagnozy i terapii.

Wsparcie dziecka w kryzysie: codzienne strategie

Budowanie bezpiecznego środowiska domowego jest fundamentem wspierania dziecka w kryzysie. Oznacza to tworzenie rutyny, która daje poczucie stabilności, okazywanie dziecku bezwarunkowej akceptacji i miłości, a także dbanie o otwartą i szczerą komunikację. Ważne jest, aby dziecko wiedziało, że może do nas przyjść z każdym problemem, nie obawiając się krytyki czy odrzucenia. Nasze wsparcie emocjonalne, okazywane poprzez uważność, empatię i gotowość do wysłuchania, jest nieocenione.

Kluczowa jest również stała współpraca ze szkołą. Nauczyciele, wychowawca, pedagog czy psycholog szkolny to osoby, które mają kontakt z dzieckiem w innym środowisku i mogą dostrzec zmiany, które umykają nam w domu. Regularne rozmowy z nimi, wymiana informacji i wspólne ustalanie strategii działania pozwalają na stworzenie spójnego systemu wsparcia dla dziecka i lepsze monitorowanie jego postępów oraz ewentualnych trudności.

Na koniec, pamiętajmy o sobie. Dbanie o własne zdrowie psychiczne jest absolutnie kluczowe dla efektywnego wspierania dziecka w kryzysie. Zmęczeni, zestresowani i przytłoczeni rodzice mają mniej zasobów, by pomóc swojemu dziecku. Znajdź czas na odpoczynek, regenerację, rozmowę z bliskimi lub skorzystanie z własnego wsparcia terapeutycznego. Tylko zadbany rodzic może być prawdziwą opoką dla swojego dziecka.